रामबहादुर बिश्वकर्मा

प्युठान,बिहानदेखि साँझसम्म बाग्दुला मच्छी,बाग्दुला खलंगा जोड्ने पुलमा चहलपहल भइरहन्छ।कोही पुल तर्दैछन्,कोही बजारतर्फ लाग्दैछन्,सेल्फी लिदै रमाइरहेका हुन्छन्,सवारीसाधनको आवतजावत बढ्दो छ।पुल आसपासका खाली ठाउँहरू विस्तारै भरिँदै छन्।घरहरू थपिँदैछन्,बस्ती बाक्लिँदैछ।पुलले बाग्दुला-मच्छी,बाग्दुला खलंगा लाई मात्रै जोडेको छैन,यसले आसपासको बस्तीको स्वरूप पनि बदल्दै लगेको छ।सडकको पहुँचसँगै मानिसको आवतजावत बढेको छ,व्यापारिक गतिविधि विस्तार हुँदैछ र हिजो खाली देखिने ठाउँहरूमा आज घरहरू उभिन थालेका छन्।तर पुलमुनि बगिरहेको नदीले भने आफ्नो बाटो छाडेको छैन।वर्षा सुरु भएपछि यही नदीको बहाव बढ्छ। पानीको सतह माथि आउँछ।नदी किनारमा कटानको सम्भावना बढ्छ।त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पुल आसपासका बस्ती र संरचनामा पर्न सक्छ।सामान्य अवस्थामा सुरक्षितजस्तो देखिने ठाउँ वर्षाको समयमा जोखिमयुक्त बन्न सक्छ।यहीँनेर विकास र जोखिमबीचको प्रश्न खडा हुन्छ।सडक र पुलको पहुँचले बस्ती विस्तार हुनु स्वाभाविक हो। मानिसहरू सुविधा र अवसर खोज्दै सडक आसपास बसोबास गर्न रुचाउँछन्। तर नदी नजिकै बस्ती बढ्दै जाँदा त्यसको जोखिम पनि सँगसँगै बढ्न सक्छ।आज एउटा घर थपिन्छ।भोलि अर्को घर बन्छ। केही वर्षपछि त्यही ठाउँ बाक्लो बस्ती बन्न सक्छ। बस्ती बढ्ने क्रमसँगै प्राकृतिक जोखिम व्यवस्थापनबारे समयमै सोचिएन भने भविष्यमा विपद्का बेला क्षतिको सम्भावना बढ्न सक्छ।

पुलमाथिबाट सवारीसाधन ओहोरदोहोर गरिरहेका छन्।आसपासका घरमा मानिसहरूको दैनिकी चलिरहेको छ।बाहिरबाट हेर्दा यहाँ कुनै ठुलो जोखिम देखिँदैन। तर वर्षा बढेसँगै नदीको रूप फेरिन सक्छ। पानीको बहाव बढ्दा यही शान्त नदी उर्लिन सक्छ,किनार कटान गर्न सक्छ र आसपासका बस्तीलाई जोखिममा पार्न सक्छ।त्यसैले बाग्दुला-मच्छी बाग्दुला खलंगा पुल आसपासको बढ्दो बस्तीलाई विकासको तस्वीरसँगै सम्भावित जोखिमको दृष्टिले पनि हेर्न आवश्यक छ।

बस्ती विस्तार हुनु आफैंमा समस्या होइन।समस्या तब सुरु हुन्छ,जब बस्ती विस्तार गर्दा प्राकृतिक जोखिमलाई बेवास्ता गरिन्छ।नदीको बहाव क्षेत्र,कटानको सम्भावना र वर्षायाममा पानीको तह बढ्न सक्ने अवस्थालाई ध्यान नदिई संरचना थपिँदै गए भविष्यमा जोखिम व्यवस्थापन झनै चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ।
यहाँ प्रश्न विकास रोक्ने होइन।प्रश्न हो-विकासलाई कति सुरक्षित बनाउने?नदीको प्राकृतिक बहावलाई सुरक्षित राख्ने,जोखिमयुक्त स्थान पहिचान गर्ने,आवश्यक ठाउँमा तट संरक्षण गर्ने,पानीको निकास व्यवस्थित गर्ने र बस्ती विस्तार गर्दा सम्भावित जोखिमलाई ध्यानमा राख्ने काम समयमै हुन सके भविष्यमा ठूलो क्षति रोक्न सकिन्छ।किनकि विपद् आएपछि क्षति रोक्नुभन्दा विपद् आउनुअघि जोखिम घटाउनु बुद्धिमानी हुन्छ।बाग्दुला-मच्छी क्षेत्रमा विकासको सम्भावना छ। बस्ती अझ विस्तार हुन सक्छ। व्यापारिक गतिविधि बढ्न सक्छ। पूर्वाधार थपिन सक्छ। आजको सानो बस्ती भोलि ठुलो बजारको स्वरूपमा विकसित हुन सक्छ।तर त्यससँगै नदीको जोखिमलाई पनि बिर्सन मिल्दैन।पुलले बाग्दुला-मच्छी बाग्दुला खलंगा लाई जोडेको छ। सडकले दूरी घटाएको छ। बढ्दो बस्तीले क्षेत्रलाई विस्तार गरिरहेको छ।अब आवश्यक छ,विकाससँगै सुरक्षित भविष्यको योजना।नदीलाई आफ्नो प्राकृतिक बाटोमा बग्न दिँदै,बस्तीलाई सुरक्षित राख्दै र जोखिमलाई समयमै पहिचान गर्दै अघि बढ्न सके मात्रै बाग्दुला-मच्छी क्षेत्रको विकास दिगो बन्न सक्छ।
बाग्दुला-मच्छी सडक बदलिँदैछ।बस्ती बाक्लिँदैछ।चहलपहल बढ्दैछ।अब प्रश्न बस्ती कति ठुलो बन्छ भन्ने मात्र होइन बढ्दो बस्ती हामी कति सुरक्षित बनाउँदैछौँ?