राम बहादुर बिश्वकर्मा
दाङ,रुकुम पश्चिमको त्रिवेणी-५,जिवाङ गाउँबाट सुरु भएको एउटा शैक्षिक यात्रा अहिले देउखुरीको कक्षाकोठा हुँदै पुस्तकका पानासम्म आइपुगेको छ।यो यात्रा शिव ओलीको हो।
करिब १७ वर्षदेखि शिक्षण पेशामा सक्रिय ओलीका लागि बुधबारको दिन अरू दिनभन्दा फरक थियो। वर्षौंसम्म कक्षाकोठामा उभिएर विद्यार्थीलाई पढाएका उनी यसपटक आफ्नै अध्ययन,अनुभव र निरन्तर लेखनबाट तयार भएका दुई कृति विद्यार्थी र पाठकसामु प्रस्तुत गर्दै थिए।
उनका लागि यो केवल प्रकाशनको अवसर थिएन। लामो समयदेखि मनमा सँगालेको ज्ञान,भोगाइ र अध्यापनबाट प्राप्त सिकाइलाई अक्षरमा उतारेर अर्को पुस्तासम्म पुर्‍याउने महत्वपूर्ण क्षण थियो।
कहिलेकाहीँ एउटा पुस्तक कागज,अक्षर र अध्यायको संग्रहमा मात्र सीमित हुँदैन।त्यसमा लेखकले बिताएको समय,गरेको अध्ययन,भोगेको परिस्थिति र समाजलाई केही योगदान गर्नुपर्छ भन्ने चाहना पनि जोडिएको हुन्छ।ओलीका कृतिको कथा पनि यस्तै पृष्ठभूमिबाट बनेको छ।
ओलीको शैक्षिक यात्रा रुकुम पश्चिमको त्रिवेणी मावि, सिस्रुतुबाट अघि बढ्यो।गाउँको विद्यालयमा प्रारम्भिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनले मुसिकोट खलङ्गा क्याम्पस,रुकुमबाट आईए तह उत्तीर्ण गरे। शिक्षाप्रतिको आकर्षणले उनलाई थप अध्ययनतर्फ डोर्‍यायो।सानोठिमी क्याम्पस,भक्तपुरबाट बीएड पूरा गरेपछि शिक्षाशास्त्र उनको अध्ययन र पेशागत जीवनको प्रमुख आधार बन्यो।
त्यसपछि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको विश्वविद्यालय क्याम्पस,कीर्तिपुरबाट एमएड प्रथम श्रेणीमा पूरा गरे। आरआर क्याम्पस, काठमाडौंबाट एमए पनि प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण गरे।ज्ञानको खोजलाई निरन्तरता दिँदै नेपाल खुला विश्वविद्यालय,ललितपुरबाट एमफिल ‘ए’ ग्रेडमा पूरा गरेका ओली अहिले नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय, दाङमा विद्यावारिधि (पीएचडी) अनुसन्धानमा छन्।
शैक्षिक उपाधिको यो यात्रा उनको अध्ययनप्रतिको प्रतिबद्धताको परिचय हो।तर उनको प्राज्ञिक जीवनको महत्वपूर्ण पक्ष पढेको ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्नु र अध्यापनबाट प्राप्त अनुभवलाई लेखनमा बदल्नु पनि हो।
कक्षामा शिक्षकले विद्यार्थीका कठिनाइलाई प्रत्यक्ष देख्छ।कुन विषय जटिल लाग्छ, कहाँ उदाहरण चाहिन्छ,कस्तो प्रस्तुति सहज हुन्छ र कुन सामग्रीले सिकाइलाई प्रभावकारी बनाउँछ यी अनुभव लामो समयको अध्यापनसँगै जम्मा हुँदै जान्छन्।
ओलीले पनि यस्तै अनुभूति बटुल्दै गए। स्नातकोत्तर तहका विद्यार्थीका लागि पाठ्यक्रमसँग मेल खाने,बुझ्न सजिलो र व्यवहारमा प्रयोग गर्न सकिने सामग्रीको अभाव उनले महसुस गर्दै आएका थिए। विभिन्न सन्दर्भग्रन्थको अध्ययनसँगै आफ्नै अनुभवलाई व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गर्ने विचार विस्तारै आकार लिँदै गयो।विचारलाई कृतिमा बदल्नु भने त्यति सहज थिएन।
नियमित पढाउने कामसँगै देउखुरी बहुमुखी क्याम्पस,लमहीका उपप्राध्यापक तथा क्याम्पस प्रमुखको जिम्मेवारी पनि उनले सम्हालिरहेका छन्। क्याम्पस सञ्चालन,प्रशासनिक काम,विद्यार्थीका समस्या,शिक्षकसँगको समन्वय र शैक्षिक गतिविधिमा समय दिनुपर्ने भएकाले व्यक्तिगत लेखनका लागि छुट्टै समय निकाल्नु चुनौतीपूर्ण थियो।

प्रशासनिक जिम्मेवारीको भीडमा लेखनको निरन्तरता

क्याम्पसको नेतृत्व र अध्यापनका बिच पनि उनले लेखनलाई छाडेनन्। कहिले अध्ययनका लागि समय छुट्याए,कहिले टिपोट तयार गरे,कहिले लेखे र फेरि त्यसलाई सच्याए। नियमित कामबाट बचेको समयलाई उपयोग गर्दै क्रमशः सामग्रीले पुस्तकको रूप लियो।
यसकारण बुधबारको प्रकाशनलाई केवल औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा हेर्दा त्यसको पछाडिको मेहनत देखिँदैन। यसको आधारमा लामो समयको अध्ययन,निरन्तर लेखन,संशोधन र जिम्मेवारीबीच समय व्यवस्थापनको अभ्यास जोडिएको छ।
करिब १७ वर्षको अध्यापनले ओलीलाई विषयवस्तुको ज्ञानसँगै विद्यार्थीको सिकाइ व्यवहार बुझ्ने अवसर दिएको छ। विद्यार्थीले गर्ने प्रश्न,उनीहरूले देखाउने जिज्ञासा र कुनै विषय बुझाउन अपनाउनुपर्ने फरक तरिकाले पनि उनका कृतिको स्वरूप निर्धारण गरेको देखिन्छ।
विद्यार्थीले पाठ्यक्रममा रहेका विषय सहज रूपमा बुझून्, आवश्यक सामग्री एउटै स्रोतबाट पाउन सकून् र परीक्षाको तयारीसँगै विषयको आधारभूत ज्ञान हासिल गरून् भन्ने ध्येयले यी पुस्तक तयार गरिएका हुन्।बजारमा आएका दुई पुस्तक फरक विषयमा केन्द्रित छन्। तर दुवैको मूल उद्देश्य एउटै छ एमएड तहका विद्यार्थीलाई पाठ्यक्रम अनुकुल अध्ययन सामग्री उपलब्ध गराउनु।
‘भाषिक परीक्षण’एमएड दोस्रो सत्रको नेपा.शि. ५२४ पाठ्यक्रममा आधारित छ। ‘भाषाविज्ञान’ भने एमएड प्रथम सत्रको नेपा.शि. ५१५ पाठ्यक्रममा आधारित सन्दर्भ ग्रन्थका रूपमा तयार गरिएको छ।यसरी हेर्दा ओलीको लेखन व्यक्तिगत रुचिमा मात्र सीमित छैन।यसले विद्यार्थीको प्रत्यक्ष शैक्षिक आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेको छ।पाठ्यक्रममा आधारित सामग्री परीक्षाको तयारीमा सहयोगी बन्न सक्छ भने विषयको अवधारणा बुझ्नसमेत आधार दिन सक्छ।
यही कारण यी कृति उनका व्यक्तिगत उपलब्धिका रूपमा मात्र बुझ्नुपर्ने अवस्था छैन।ती लामो समयको अध्यापनबाट प्राप्त अनुभव, अध्ययन र शैक्षिक आवश्यकताबीचको सम्बन्धको परिणाम हुन्।
स्थानीय स्तरमा उच्च शिक्षा लिइरहेका विद्यार्थीहरू अझै पनि विभिन्न स्रोत र बाहिरी प्रकाशनमा निर्भर छन्।यस्तो अवस्थामा आफ्नै क्षेत्रका शिक्षकले तयार पारेको सामग्रीले पहुँच सहज बनाउन सक्छ। यससँगै स्थानीय तहमा पनि अध्ययन,अनुसन्धान र ज्ञान प्रकाशनको वातावरण निर्माण गर्न सकिन्छ भन्ने सम्भावना देखाएको छ।
एउटा शिक्षकको प्रभाव कक्षाकोठाभित्र सीमित रहन सक्छ।एकपटकमा निश्चित संख्याका विद्यार्थीले मात्र प्रत्यक्ष रूपमा सिक्ने अवसर पाउँछन्। तर पुस्तकले त्यो सीमा फराकिलो बनाउँछ।
एउटै कृति सयौँ वा हजारौँ विद्यार्थीको हातमा पुग्न सक्छ।एउटा क्याम्पसमा पढाइएको विषय अर्को ठाउँमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीका लागि पनि उपयोगी बन्न सक्छ। शिक्षकले वर्षौंमा आर्जन गरेको अनुभव एउटा समूहमा रोकिँदैन, पुस्तान्तरण हुन सक्छ।
ओलीको प्रकाशन यात्राको अर्थ यहीँ अझ स्पष्ट हुन्छ।१७ वर्षसम्म कक्षामा सँगालेको सिकाइ अब एउटै पुस्ताको अनुभवमा सीमित रहेन।पुस्तकका पानामार्फत त्यो ज्ञान थप विद्यार्थी र पाठकसम्म पुग्ने बाटो खुलेको छ।
तर प्रकाशनसँगै जिम्मेवारी पनि थपिएको छ।अब यसको वास्तविक परीक्षण प्रयोगबाट हुनेछ। विद्यार्थीले कसरी ग्रहण गर्छन्,अध्यापनमा शिक्षकले कत्तिको उपयोगी पाउँछन् र विषयविज्ञले सामग्रीलाई कसरी मुल्याङ्कन गर्छन् भन्ने कुरा आगामी दिनमा देखिनेछ।
पाठकको प्रतिक्रिया, शिक्षकका सुझाव र विज्ञको  मुल्याङ्कनलाई समेट्दै आगामी संस्करण अझ परिष्कृत गर्न सकिने ठाउँ पनि खुला छ।त्यसैले बुधबार सार्वजनिक भएका यी पुस्तक कुनै यात्राको अन्तिम बिन्दु होइनन्,बरु नयाँ चरणको सुरुवात हुन्।
रुकुमको गाउँबाट सुरु भएको ओलीको अध्ययन यात्रा अहिले देउखुरीको शैक्षिक नेतृत्व हुँदै अनुसन्धानसम्म पुगेको छ।एमएड,एमए,एमफिल पूरा गरी विद्यावारिधिमा अनुसन्धान गरिरहेका उनी अध्यापन, अनुसन्धान र लेखनलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाइरहेका छन्।तर उनको यात्राको सार पद र उपाधिमा मात्र भेटिँदैन। आफूले हासिल गरेको ज्ञानलाई उपयोगी सामग्रीका रूपमा रूपान्तरण गरेर अरूलाई उपलब्ध गराउने प्रयत्नमा यसको गहिरो अर्थ छ।१७ वर्ष कक्षाकोठामा बिते।त्यहाँ उनले विद्यार्थीलाई पढाए,उनीहरूका प्रश्न सुने र उनीहरूबाट पनि सिके।अब त्यही सिकाइ पुस्तक बनेर विद्यार्थीको हातमा पुगेको छ।